Ukryte przyciski i fałszywy pośpiech: przyzwyczailiśmy się do manipulacji

Wielki, kolorowy przycisk zakupu i ledwo widoczne „anuluj”, do tego komunikat, że oferta obowiązuje tylko dziś. Takie triki nazywa się zwodniczymi wzorcami projektowymi. Fińska badaczka Laura Havinen przyjrzała się im z perspektywy projektantów i użytkowników. Wniosek: wielu z nas tak się do nich przyzwyczaiło, że przestaje je zauważać.
Na czym polega zwodniczy wzorzec
Chodzi o takie rozwiązanie interfejsu w witrynie, aplikacji, sklepie internetowym czy serwisie społecznościowym, które ogranicza swobodę decyzji użytkownika. Albo popycha go do określonego zachowania, albo utrudnia zrobienie tego, co zamierzał. Havinen wymienia kilka typowych przykładów:
- duży, rzucający się w oczy przycisk subskrypcji i dyskretny, trudny do znalezienia przycisk rezygnacji,
- stale wracające okienka pop-up, które męczą i irytują,
- fałszywy ultimatum w stylu „oferta ważna tylko dziś”.
Skutki są całkiem praktyczne. Według badaczki takie wzorce kosztują użytkowników czas, pieniądze i prywatność. Nie da się wypisać z newslettera, do koszyka trafia pięć produktów zamiast jednego, a platforma streamingowa wciąga na wiele godzin oglądania. Havinen zwraca też uwagę, że sztuczna inteligencja stale dodaje nowe sposoby wprowadzania użytkowników w błąd.
Powody są bardziej złożone, niż się wydaje
Badania zainspirował wykład, który Havinen usłyszała, kiedy kierowała fińskim oddziałem stowarzyszenia specjalistów od interakcji człowiek–komputer (ACM SIGCHI). Jeden z projektantów tłumaczył, dlaczego takie rozwiązania trafiają do produktów. Okazało się, że powody są znacznie bardziej zniuansowane niż prosty obraz, w którym projektanci chcą zarobić, a użytkownicy wpadają w pułapki. Z tego wątku wyrosła cała rozprawa doktorska. Havinen uznała, że trzeba zrozumieć zarówno to, dlaczego te wzorce powstają, jak i to, jak są odbierane. Dopiero wtedy można ograniczać ich rozprzestrzenianie i pomóc ludziom się przed nimi bronić.
Przyzwyczajeni i bardziej pobłażliwi wobec znanych marek
Autorkę zaskoczyło, jak bardzo użytkownicy oswoili się ze zwodniczymi wzorcami. Zauważyła też, że znanym markom wybaczamy znacznie więcej niż nieznanym. Jako przykład podaje firmy z branży fast fashion, u których elementy grywalizacji na stronie stały się wręcz częścią tożsamości marki.
Próby ograniczania takich praktyk istnieją, ale według Havinen opierają się dziś głównie na indywidualnym kompasie moralnym projektantów. Badaczka podkreśla, że potrzebne są zasady na poziomie firm. Jak mówi:
„Organizacje potrzebują własnych, jasnych wytycznych” – Laura Havinen.
Chodzi o to, by jednocześnie chronić użytkowników i dać projektantom oparcie w tworzeniu etycznych interfejsów.
Co to oznacza dla polskiego użytkownika
Z tymi samymi trikami spotykamy się w polskich sklepach internetowych, serwisach subskrypcyjnych i aplikacjach, bo są to globalne wzorce. W Unii Europejskiej problem nie jest zresztą nowy: unijne przepisy o usługach cyfrowych (DSA) ograniczają stosowanie przez platformy internetowe interfejsów, które zniekształcają lub utrudniają swobodny wybór użytkownika. Wprowadzające w błąd praktyki wobec konsumentów mogą też być oceniane jako nieuczciwe praktyki rynkowe. Praca fińskiej badaczki nie dotyczy jednak konkretnych przepisów, więc warto traktować te uwagi jako tło.
W codziennym korzystaniu z internetu pomaga prosta zasada: gdy serwis zmusza do pośpiechu albo ukrywa opcję rezygnacji, warto się zatrzymać. Przed kliknięciem dobrze sprawdzić, na co naprawdę wyrażamy zgodę, i poszukać drugiego, mniej oczywistego przycisku. Skoro przyzwyczajenie jest największym sprzymierzeńcem takich projektów, świadome zwracanie na nie uwagi to pierwszy krok do obrony.
Źródło: Tech Xplore – „Hidden cancellation buttons and fake urgency—consumers have grown accustomed to deceptive design online”







